Losy dzieci na Śląsku Cieszyńskim
w latach 1918–1939

Historia Śląska Cieszyńskiego okresu międzywojennego doczekała się już wielu opracowań. Badano konflikty polityczne i narodowościowe, podział regionu w 1920 roku, szkolnictwo, organizacje społeczne, gospodarkę czy stosunki polsko-czeskie. Znacznie mniej wiemy jednak o tych, którzy stanowili istotną część ówczesnego społeczeństwa – o dzieciach.

Właśnie dlatego powstaje monografia pt. „Losy dzieci na Śląsku Cieszyńskim w latach 1918–1939”. Jej celem ma być możliwie pełne odtworzenie świata dzieciństwa w okresie międzywojennym: warunków życia, wychowania, edukacji, zdrowia, pracy, zabawy, relacji rodzinnych i rówieśniczych, a także wpływu wielkich wydarzeń politycznych i gospodarczych na codzienność najmłodszych mieszkańców regionu.

To temat wciąż w dużej mierze nieopisany. Dotychczasowa historiografia zajmowała się przede wszystkim instytucjami: szkołami, ochronkami, przedszkolami, organizacjami młodzieżowymi czy działalnością wychowawczą Kościołów i stowarzyszeń. Brakuje natomiast opracowania, w którym samo dziecko znalazłoby się w centrum narracji, a jego życie ukazane zostałoby równocześnie z perspektywy społecznej, ekonomicznej, rodzinnej, zdrowotnej, edukacyjnej i kulturowej.

Tę właśnie lukę ma wypełnić planowana książka. Nie ma to być wyłącznie historia szkół, ochronek czy instytucji opiekuńczych, lecz próba odtworzenia rzeczywistych doświadczeń najmłodszych mieszkańców regionu. Istotne będzie pytanie nie tylko o to, jak dzieci wychowywano i uczono, lecz również o to, jak żyły na co dzień.

Codzienność, bieda i warunki życia

Jednym z głównych obszarów badań będą warunki materialne dzieciństwa. Jak wyglądały mieszkania? Co jadły dzieci? Jak były ubierane? Jak bieda, bezrobocie i wielki kryzys gospodarczy wpływały na ich codzienność? Tego rodzaju pytania pozwalają spojrzeć na okres międzywojenny z perspektywy zwykłego życia rodzinnego.

Ważne miejsce zajmie także problem sierot, półsierot i dzieci opuszczonych, a także działalność ochronek, sierocińców, organizacji dobroczynnych i instytucji opieki społecznej. Szczególnie interesująca będzie skala wsparcia udzielanego rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji ekonomicznej oraz sposoby reagowania lokalnych społeczności na biedę i niedostatek.

Zdrowie i zagrożenia

Osobny nurt badań obejmie zdrowie najmłodszych: choroby zakaźne, epidemie, śmiertelność dzieci, niedożywienie, higienę szkolną, szczepienia, opiekę lekarską i stomatologiczną, kolonie oraz półkolonie. Materiał ten pozwoli określić nie tylko skalę problemów zdrowotnych, lecz także możliwości ich leczenia i zapobiegania im.

Ważne będzie również odtworzenie zagrożeń, z którymi dzieci stykały się każdego dnia – wypadków podczas pracy, zabawy, kąpieli, poruszania się po drogach czy wykonywania obowiązków gospodarskich. Tego rodzaju źródła pokazują przestrzeń, w której funkcjonowało dziecko, oraz zakres samodzielności, jaki pozostawiał mu ówczesny świat dorosłych.

Szkoła – nie tylko miejsce nauki

Ważnym elementem monografii będzie szkoła, lecz potraktowana szerzej niż tylko jako instytucja oświatowa. Było to także miejsce codziennego życia, socjalizacji, dyscypliny oraz kształtowania postaw narodowych, obywatelskich i religijnych.

Badania obejmą między innymi frekwencję, warunki lokalowe, liczebność klas, wyposażenie szkół, podręczniki, system kar i nagród, dożywianie uczniów oraz możliwości dalszej nauki.

Dzieci poza szkołą

Nie mniej istotne będzie jednak to, co działo się poza szkołą. Jakie obowiązki miały dzieci? W jakim wieku rozpoczynały pracę? Jak pomagały w gospodarstwach rolnych i rodzinnych warsztatach? W co się bawiły? Jakie posiadały zabawki?

Istotne będzie również pytanie o sport, czytelnictwo, udział w uroczystościach i życiu kulturalnym oraz o relacje między dziećmi różnych narodowości i wyznań. W ten sposób punkt ciężkości zostanie przesunięty z historii instytucjonalnej na historię dzieciństwa ujmowaną poprzez codzienne doświadczenia najmłodszych.

Wydarzenia nadzwyczajne widziane oczami dziecka

Szczególnie ważne będzie pytanie o wpływ wydarzeń nadzwyczajnych na najmłodszych. Powodzie, pożary, epidemie, bezrobocie i kryzys gospodarczy nie były przecież wyłącznie doświadczeniem dorosłych. Ich konsekwencje dotykały całych rodzin i w bezpośredni sposób kształtowały dzieciństwo.

Śląsk Cieszyński i ziemia pszczyńska

Osobny podrozdział będzie miał charakter porównawczy. Jego celem będzie zestawienie losów dzieci zamieszkujących polską część Śląska Cieszyńskiego z doświadczeniami najmłodszych mieszkańców historycznej ziemi pszczyńskiej w latach 1918–1939.

Taka perspektywa umożliwi uchwycenie zarówno podobieństw wynikających z funkcjonowania obu obszarów od 1922 roku w granicach autonomicznego województwa śląskiego, jak i różnic będących następstwem odmiennego dziedzictwa historycznego, społecznego, wyznaniowego i kulturowego.

Pozwoli to postawić pytanie, w jakim stopniu wspólne ustawodawstwo, polityka oświatowa, system opieki społecznej i zdrowotnej oraz działalność władz wojewódzkich prowadziły do stopniowego ujednolicania warunków dzieciństwa, a w jakim stopniu nadal determinowały je wcześniejsze uwarunkowania regionalne.

Źródła

Podstawą badań będą archiwalia, akta administracyjne i samorządowe, dokumentacja szkolna, kroniki, sprawozdania organizacji społecznych, statystyki demograficzne, materiały dotyczące opieki zdrowotnej i społecznej oraz prasa regionalna.

Szczególne znaczenie będą miały także pamiętniki, wspomnienia, korespondencja oraz fotografie rodzinne i szkolne. Najcenniejsze okażą się te źródła, które pozwolą spojrzeć na epokę nie tylko oczami dorosłych, ale – na ile będzie to możliwe – także samych dzieci.

Planowana monografia ma szansę uzupełnić istotną lukę w historiografii regionu.