Zebrzydowice
w latach 1918–1945

Niektóre książki rodzą się z naukowej ciekawości, inne z osobistej więzi z miejscem i jego historią. W przypadku monografii „Zebrzydowice w latach 1918–1945” oba te motywy od początku pozostawały ze sobą nierozerwalnie związane.

Urodziłem się w Zebrzydowicach. Z tą miejscowością przez większą część życia zawodowego związani byli również moi rodzice. Zebrzydowice nigdy nie były więc dla mnie wyłącznie punktem na mapie ani jednym z wielu możliwych tematów badawczych. To miejsce jest mi szczególnie bliskie – obecne zarówno w rodzinnej pamięci, jak i w moich osobistych doświadczeniach. Właśnie ta więź stała się jednym z głównych impulsów do podjęcia kilkuletnich badań nad dziejami miejscowości i losami ludzi, którzy tworzyli jej historię.

Osobista motywacja szybko przerodziła się w systematyczną pracę badawczą, której skala i bogactwo źródeł znacznie przekroczyły moje początkowe założenia. Każda kolejna kwerenda przynosiła nowe nazwiska, wydarzenia oraz pytania. Odkrywane dokumenty prowadziły do kolejnych tropów, odsłaniając coraz pełniejszy i bardziej złożony obraz dziejów Zebrzydowic – miejscowości pogranicza, której historię kształtowały wielka polityka, zmiany granic, rozwój kolei, przemiany społeczne i gospodarcze oraz wydarzenia II wojny światowej.

Licząca 620 stron monografia stanowi próbę możliwie szerokiego przedstawienia dziejów Zebrzydowic w latach 1918–1945. Opowieść rozpoczyna się u schyłku monarchii austro-węgierskiej, w okresie odradzania się państwa polskiego i walk o przynależność państwową Śląska Cieszyńskiego. Przedstawia konflikt polsko-czechosłowacki, życie polityczne okresu międzywojennego, narastające zagrożenie wojenne, wrzesień 1939 roku, okupację niemiecką oraz dramatyczne działania militarne w 1945 roku.

Nie jest to jednak wyłącznie historia polityczna i militarna. Na kartach publikacji znalazły się dzieje administracji i władz gminnych, żandarmerii i policji, urzędu celnego i straży granicznej, poczty i łączności, szkolnictwa, ochrony zdrowia, życia religijnego, sportu, rolnictwa, handlu, gastronomii, rzemiosła i usług. Wiele miejsca poświęcono organizacjom społecznym i kulturalnym, m.in. Macierzy Szkolnej, Lidze Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, Polskiemu Czerwonemu Krzyżowi, Związkowi Powstańców Śląskich, Ochotniczej Straży Pożarnej, Towarzystwu Gimnastycznemu „Sokół”, Towarzystwu Polek oraz Związkowi Strzeleckiemu. Przedstawiono również wybory i spory polityczne, życie muzyczne, uroczystości, powodzie, wypadki, tragedie oraz zwykłą codzienność mieszkańców.

Szczególne miejsce zajmuje kolej, bez której trudno zrozumieć rozwój Zebrzydowic. Dworzec oraz węzeł kolejowy należały do najważniejszych czynników wpływających na rozwój miejscowości, jej strukturę zawodową oraz znaczenie gospodarcze i komunikacyjne. Po wytyczeniu granicy polsko-czechosłowackiej Zebrzydowice stopniowo przekształciły się w ważny punkt komunikacyjny, administracyjny i gospodarczy południowego pogranicza II Rzeczypospolitej.

W centrum tej opowieści pozostaje jednak człowiek. Na kartach książki pojawiają się samorządowcy, kolejarze, celnicy, policjanci, nauczyciele, duchowni, rolnicy, robotnicy, kupcy, rzemieślnicy, działacze społeczni, żołnierze i całe rodziny. Obok działalności instytucji ukazano ludzkie doświadczenia – pracę, społeczne zaangażowanie, codzienne troski, chwile radości, dramaty osobiste oraz losy wojenne.

Publikacja zawiera również liczne wykazy imienne pozwalające odnaleźć konkretnych mieszkańców Zebrzydowic i odtworzyć fragmenty historii ich rodzin. Zamieszczono m.in. wykazy osób prowadzących działalność usługową, rzemieślniczą i handlową, wykaz dzieci uczęszczających do szkoły w Zebrzydowicach, zestawienie pracujących wówczas celników oraz obsadę personalną dworca kolejowego, a także krótkie biogramy żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie urodzonych lub mieszkających w Zebrzydowicach, sporządzone przez dr. Henryka Białowąsa. Łącznie w wykazach i zestawieniach ujęto 166 osób. Dzięki temu książka może służyć nie tylko poznaniu dziejów miejscowości, lecz również poszukiwaniom genealogicznym i rodzinnym.

Książkę wzbogacają fotografie pochodzące z różnych zbiorów i archiwów, a także tabele, zestawienia i wykazy porządkujące zgromadzony materiał. Materiał ikonograficzny pozwala lepiej poznać ludzi, miejsca i instytucje, które współtworzyły życie Zebrzydowic. W publikacji wykorzystano m.in. fotografie przedstawiające miejscowych funkcjonariuszy policji, dworzec kolejowy oraz charakterystyczne elementy wiejskiego krajobrazu.

Osobne miejsce zajmuje szczegółowa rekonstrukcja walk frontowych w 1945 roku. Na podstawie polskich i zagranicznych materiałów źródłowych odtworzono przebieg działań wojennych w rejonie Zebrzydowic, pozycje i ruchy walczących jednostek, walki o miejscowy węzeł kolejowy, niemieckie kontrataki oraz doświadczenia ludności cywilnej. Opisano m.in. ciężkie starcia z początku kwietnia 1945 roku, pozycje sowieckich dywizji wokół Zebrzydowic oraz zacięte walki o dworzec kolejowy.

Rekonstrukcja działań militarnych została oparta także na dokumentacji zagranicznej, w tym na materiałach dotyczących wojsk niemieckich i sowieckich. Szczególnie cenne okazały się mikrofilmy aleksandryjskie oraz dokumentacja rosyjska odnosząca się do działań wojennych w 1945 roku. Na podstawie meldunków wojskowych możliwe było ustalenie nawet szczegółowych danych dotyczących walk o Zebrzydowice – m.in. zdobycia dworca przez grupę szturmową 211. Dywizji Strzelców oraz strat poniesionych przez wojska sowieckie w okresie od 29 marca do 5 kwietnia 1945 roku.

Podstawą publikacji jest rozległa baza źródłowa. Znaczna część wykorzystanych materiałów archiwalnych nie była dotąd uwzględniana w opracowaniach dotyczących dziejów Zebrzydowic. Kwerendy przeprowadzono w licznych archiwach krajowych, m.in. w Bielsku-Białej, Cieszynie, Katowicach, Krakowie i Warszawie. Wykorzystano również materiały pozyskane z zagranicznych zasobów archiwalnych, m.in. z Arolsen Archives w Bad Arolsen, Bundesarchiv-Militärarchiv we Freiburgu, National Archives and Records Administration w Stanach Zjednoczonych oraz Centralnego Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej w Podolsku pod Moskwą. Bazę źródłową uzupełniły materiały z archiwów kościelnych, źródła drukowane, zestawienia statystyczne i personalne oraz dokumentacja dotycząca parafii, szkół i urzędu celnego.

Istotną część badań stanowiła również szeroka kwerenda prasowa obejmująca ponad sto tytułów. Informacje prasowe poddawano krytycznej analizie i, w miarę możliwości, konfrontowano z innymi kategoriami źródeł.

Monografia „Zebrzydowice w latach 1918–1945” stanowi próbę zebrania rozproszonych śladów przeszłości w jedną, możliwie pełną opowieść. Powstała z przekonania, że historia lokalna nie jest historią drugorzędną. W losach jednej miejscowości odbijają się wielkie procesy XX wieku.

Mam nadzieję, że czytelnicy odnajdą na kartach tej książki nie tylko wydarzenia i daty, lecz przede wszystkim ludzi, miejsca i historie, które współtworzyły świat poprzednich pokoleń – a być może również nazwiska swoich rodziców, dziadków lub pradziadków oraz fragmenty dziejów własnej rodziny.

Naukowy charakter publikacji znajduje odzwierciedlenie zarówno w szerokiej podstawie źródłowej, jak i w rozbudowanym aparacie naukowym. Liczne przypisy, obszerna bibliografia, tabele, zestawienia oraz wykazy imienne dokumentują przedstawione ustalenia i pozwalają prześledzić ich źródłowe podstawy.